Cổ phần hóa là gì? Quy trình và lợi ích cho doanh nghiệp năm 2026

Cổ phần hóa là gì?

Cổ phần hóa là thuật ngữ thường được dùng để chỉ chương trình chuyển đổi một doanh nghiệp Nhà nước thành một công ty cổ phần. Quá trình này đã được triển khai thử nghiệm tại Việt Nam từ những năm đầu thập niên 1990 và chính thức áp dụng rộng rãi từ năm 1992, đẩy mạnh vào năm 1996 và cơ bản hoàn thành vào năm 2010. Về bản chất, cổ phần hóa là phương thức thực hiện xã hội hóa sở hữu, chuyển đổi một doanh nghiệp có một chủ sở hữu duy nhất thành một doanh nghiệp có nhiều chủ sở hữu. Điều này được thực hiện thông qua việc bán một phần hoặc toàn bộ tài sản của doanh nghiệp dưới hình thức bán cổ phần cho các nhà đầu tư. Những người mua cổ phần này trở thành cổ đông của công ty cổ phần, và doanh nghiệp ban đầu từ hình thức sở hữu đơn nhất chuyển sang hình thức sở hữu chung.

Mặc dù có thể áp dụng cho bất kỳ loại hình công ty một chủ nào, bao gồm cả doanh nghiệp tư nhân, thuật ngữ cổ phần hóa hiện nay chủ yếu được đề cập trong bối cảnh các doanh nghiệp Nhà nước. Nhà nước thực hiện bán lại cổ phần của mình trong các doanh nghiệp này để thu về nguồn vốn đầu tư. Các cổ đông mua cổ phần sẽ được hưởng các quyền lợi pháp lý, bao gồm quyền sở hữu, quyền định đoạt hoạt động kinh doanh và quan trọng nhất là được chia sẻ lợi nhuận sau khi đã hoàn thành nghĩa vụ thuế.

Cổ phần hóa doanh nghiệp

Quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp là một bước đi quan trọng trong việc tái cấu trúc và nâng cao hiệu quả hoạt động của các tổ chức kinh tế, đặc biệt là các doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu.

Đối tượng của cổ phần hóa doanh nghiệp

Theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Nghị định 126/2017/NĐ-CP, doanh nghiệp cổ phần hóa là doanh nghiệp thuộc đối tượng quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều 2 của Nghị định này, thực hiện chuyển đổi thành công ty cổ phần. Mặc dù Nghị định 126/2017/NĐ-CP đã được sửa đổi và thay thế bởi các nghị định khác như Nghị định 140/2020/NĐ-CP, bản chất về đối tượng cổ phần hóa vẫn được giữ vững.

Các đối tượng doanh nghiệp có thể thực hiện cổ phần hóa bao gồm:

• Doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ: Bao gồm các công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên là công ty mẹ của các Tập đoàn kinh tế, Tổng công ty nhà nước (bao gồm cả Ngân hàng Thương mại nhà nước), hay công ty mẹ trong các nhóm công ty mẹ - công ty con. Ngoài ra, còn có các công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên độc lập do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ.
• Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do doanh nghiệp nhà nước đầu tư 100% vốn điều lệ: Đây cũng là một nhóm đối tượng quan trọng được khuyến khích thực hiện cổ phần hóa để tăng cường hiệu quả quản lý và khai thác vốn.

Điều kiện để cổ phần hóa doanh nghiệp

Để thực hiện cổ phần hóa, doanh nghiệp cần đáp ứng các điều kiện nhất định theo quy định của pháp luật. Việc đáp ứng các điều kiện này đảm bảo quá trình chuyển đổi diễn ra minh bạch, công bằng và hiệu quả. Căn cứ tại khoản 1 Điều 4 Nghị định 126/2017/NĐ-CP (được sửa đổi bởi các nghị định liên quan), các điều kiện chung thường bao gồm:

• Doanh nghiệp phải có hoạt động sản xuất kinh doanh có lãi trong ba năm tài chính liền kề trước năm công bố quyết định cổ phần hóa.
• Doanh nghiệp phải có giá trị thực của tài sản được xác định theo quy định của pháp luật.
• Doanh nghiệp phải xây dựng phương án sử dụng lao động, phương án bảo toàn và phát triển vốn.
• Doanh nghiệp phải có đề án tái cơ cấu đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt.

Thời điểm doanh nghiệp chuyển sang công ty cổ phần

Theo quy định tại khoản 5 Điều 3 Nghị định 126/2017/NĐ-CP, thời điểm doanh nghiệp cổ phần hóa chính thức chuyển sang hoạt động dưới hình thức công ty cổ phần là ngày doanh nghiệp đó được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp hoạt động dưới hình thức công ty cổ phần lần đầu.

Tại sao phải cổ phần hóa doanh nghiệp?

Việc cổ phần hóa mang lại nhiều lợi ích chiến lược và thiết thực cho doanh nghiệp, giúp nâng cao năng lực cạnh tranh và hiệu quả hoạt động.

1. Huy động vốn hiệu quả: Cổ phần hóa cho phép doanh nghiệp huy động vốn từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm các nhà đầu tư trong và ngoài nước, thông qua việc phát hành cổ phiếu. Điều này tạo nguồn lực tài chính dồi dào để đầu tư mở rộng sản xuất, đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh.
2. Nâng cao hiệu quả quản lý và minh bạch: Việc chuyển đổi sang mô hình công ty cổ phần, với sự tham gia của nhiều cổ đông và cơ chế quản trị hiện đại, đòi hỏi sự minh bạch trong hoạt động tài chính và quản lý. Điều này thúc đẩy doanh nghiệp hoạt động chuyên nghiệp, hiệu quả hơn và giảm thiểu tình trạng lãng phí, thất thoát tài sản công.
3. Tăng cường trách nhiệm giải trình: Khi có nhiều cổ đông, ban lãnh đạo doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm giải trình cao hơn đối với hoạt động kinh doanh của mình. Điều này dẫn đến việc ra quyết định kinh doanh thận trọng và hướng tới lợi ích của cổ đông cũng như sự phát triển bền vững của công ty.
4. Thúc đẩy cạnh tranh và đổi mới: Việc gia nhập thị trường chứng khoán giúp doanh nghiệp tiếp cận với các tiêu chuẩn quản trị quốc tế, thúc đẩy văn hóa đổi mới sáng tạo và nâng cao khả năng thích ứng với biến động của thị trường. Cổ phần hoá nhà nước, đặc biệt, giúp tối ưu hóa việc sử dụng nguồn lực quốc gia.
5. Tạo cơ hội cho người lao động: Thông qua việc phát hành cổ phiếu cho người lao động, doanh nghiệp có thể khuyến khích tinh thần làm việc, gắn bó và tạo động lực để họ cùng đóng góp vào sự thành công của công ty.

Quá trình cổ phần hóa, hay còn gọi là 'corporatization' trong tiếng Anh, là một bước chuyển đổi quan trọng, đánh dấu sự trưởng thành và sẵn sàng cho hội nhập kinh tế quốc tế của doanh nghiệp. Nó không chỉ là sự thay đổi về hình thức pháp lý mà còn là sự chuyển đổi về tư duy quản trị, hướng tới hiệu quả và lợi nhuận.

Việc hiểu rõ cổ phần hoá tiếng anh là gì (corporatization) và các quy trình liên quan là cần thiết cho các nhà quản lý và nhà đầu tư quan tâm đến lĩnh vực này.